Gagnvirkt Kort af Reykjanesskaga
Söguleg tímalína (12 eldgos)
Eldgos í Geldingadölum (Fagradalsfjall 2021)
Um gosið og framvinduna
Fyrsta gosið á Reykjanesskaga í 800 ár. Þetta var dæmigert "ferðamannagos" – rólegt flæðigos í afskekktum dal (Geldingadölum) sem fólk gat gengið að. Kvikan átti upptök sín á miklu dýpi, beint úr möttli jarðar.
Jarðskorpuhreyfingar & Aðdragandi
Fagradalsfjallsgosin fengu kviku beint úr skikkju jarðar (~15-20 km dýpi). Þess vegna mældist ekkert landris á Svartsengissvæðinu fyrir gosið, ólíkt því sem gerðist síðar í Sundhnúksgígum.
Eftir þetta gos var tekið að kalla Reykjanesskagann opinberlega virkt eldgosasvæði á ný, en þar hafði ekki verið gosvirkni síðan á 13. öld (Reykjaneseldar 1210-1240).
Kvikusöfnun & Landris (Svartsengi-líkanið)
JafnvægiStjórnborð og Mælingar
Svartsengi hefur risið og hrapað reglulega síðan í nóvember 2023. Kvikuhólfið fyllist hægt og rólega. Þegar rúmmálið nær ákveðnum mörkum (u.þ.b. 15–20 milljón m³) brestur jarðskorpan og kvika sprautast upp (hlaup/gos).
Smelltu á bláa hnappinn „Safna kviku (Landris)“ til að dæla kviku í hólfið og sjá hvernig landið fer að rísa.
Gliðnun og Plötuskil: Hvers vegna gýs á Reykjanesi?
Mið-Atlantshafsryggurinn á landi
Reykjanesskaginn er staðsettur beint ofan á Mið-Atlantshafsryggnum, þar sem tveir risavaxnir jarðskorpuflekar mætast. Þetta eru:
- Norður-Ameríkuflekinn (sem færist til vesturs).
- Eurasíuflekinn (sem færist til austurs).
Flekarnir gliðna í sundur um u.þ.b. 2 sentímetra á ári. Þegar þeir færast í sundur myndast sprungur og spenna safnast upp í jarðskorpunni. Þetta gliðnunarbelti tengist möttulstróknum undir Íslandi og leiðir reglulega til þess að bráðin kvika safnast saman og leitar upp á yfirborðið.
800 ára hringrásin
Eldgosahrinur á Reykjanesskaga eru lotubundnar. Söguleg og jarðfræðileg gögn sýna að eldgos koma í hrinum sem standa yfir í um 300–400 ár, með um 800 til 1000 ára hvíldartíma á milli.
Jarðfræðilykillinn: Lærðu hugtökin
Smelltu á hugtökin til að sjá skýringar og jarðfræðilegt samhengi.
Kvikuhólf (Magma Chamber)
Smella til að lesa ➜Svæði neðanjarðar þar sem bráðin kvika safnast saman áður en hún ryðst upp á yfirborðið. Undir Svartsengi liggur kvikuhólfið á um 4.5 km dýpi.
Kvikugangur (Dike)
Smella til að lesa ➜Lóðrétt sprunga eða rás sem brýtur sér leið í gegnum jarðskorpuna þegar kvika flæðir úr kvikuhólfinu. Getur valdið miklum jarðskjálftum og landsigi á yfirborði.
Landris (Inflation)
Smella til að lesa ➜Þegar yfirborð jarðar hækkar vegna aukins þrýstings frá kviku sem er að safnast saman í kvikuhólfi neðanjarðar. Mælt með nákvæmum GPS-tækjum.
Helluhraun (Pahoehoe)
Smella til að lesa ➜Hraun sem rennur mjög heitt og þunnt. Það myndar slétt yfirborð sem oft líkist reipum eða hellum. Flæðið er jafnt og stöðugt (eins og í Geldingadölum 2021).
Apalhraun (Aa lava)
Smella til að lesa ➜Seigfljótandi hraun sem kólnar á yfirborðinu á meðan það rennur áfram, og myndar úfið, gróft og skarpt yfirborð sem erfitt er að yfirstíga. Dæmigert fyrir hraðari flæði.
Varnargarðar (Barriers)
Smella til að lesa ➜Manngerðar varnir úr jarðvegi sem hannaðar eru til að beina hraunflæði frá mikilvægum innviðum. Hafa bjargað Svartsengisvirkjun, Bláa Lóninu og Grindavík að hluta.